Vele bedrijven raken het niet eens over de vraag of het zinvol is voor hen om hun website, online winkel of call center te globaliseren, en alle informatie en ondersteuning te laten vertalen. Men denkt dat de meeste klanten er geen probleem mee hebben om in het Engels (de meest gangbare onlinetaal) te navigeren, vooral op websites waar technologische of erg gespecialiseerde producten worden aangeboden.

Er bestaan echter studies die het tegenovergestelde aantonen: het merendeel van de mensen wil enkel aankopen doen in hun eigen taal en zullen vaak afzien van een aankoop als het product niet in hun eigen taal beschikbaar is. Dit vormt een obstakel voor de potentiële koper en de bedrijven die hun producten en diensten aanbieden.

Daarom is het mijn mening dat elk bedrijf dat zo veel mogelijk potentiële klanten wil bereiken, zijn website en de informatie over producten en diensten beschikbaar zou moeten stellen in verschillende talen.

Het belang van online video neemt steeds toe. Bedrijven die op zoek zijn naar manieren om hun presentaties en voorkomen te versterken zullen dan ook belangrijke beslissingen moeten nemen over het communiceren van de inhoud van hun video’s in andere talen.

Er zijn in principe twee opties om de vertaalde tekst weer te geven in een online video, en dit is waar voor alle soorten video: ondertitelen of dubben. Bij ondertitelen wordt de vertaalde tekst onderaan het scherm weergegeven en gesynchroniseerd met de gesproken tekst. Bij dubben wordt het oorspronkelijke geluidsspoor verwijderd en vervangen door een vertaald geluidsspoor. Beide opties hebben voor- en nadelen:

Ondertitelen:

Voordelen – alle inhoud can worden weergegeven zonder geluid; de video kan stopgezet worden om een specifieke zin te bekijken terwijl deze op het scherm verschijnt; de oorspronkelijke nadruk en toon van de stemmen wordt behouden.

Nadelen – extra informatie op het scherm, wat vooral nadelig is voor kleinere schermen op websites; verkorte versies van de inhoud en aangepaste woordkeuze om ervoor te zorgen dat alles op het scherm past; het publiek moet geletterd zijn en moet constant naar het scherm kijken.

Dubben:

Voordelen – de inhoud kan opgevangen worden zonder naar het scherm te kijken (en bijvoorbeeld naar een ander onderdeel van de website kijken); de woordkeuze is minder beperkend; er kan een natuurlijke toon gebruikt worden voor de doeltaalsprekers.

Nadelen – cognitieve dissonantie voro de kijker (hij ziet de mond bewegen maar de gesproken tekst komt er niet mee overeen); stemmen op de achtergrond en omgevingsgeluiden gaan verloren.

Er zijn nog veel meer voor- en nadelen voor beiden, afhankelijk van de kijker. Elk bedrijf en/of productie moet de juiste keuze maken voor zijn/haar video alvorens zijn project naar het vertaalagentschap te sturen. Tekst voor ondertitels zal immers sterk verschillen van tekst voor dubben.

Waar hebben ze het nou precies over? Het is eenvoudig: Trados is een erg populaire CAT-tool (vertaalprogramma) dat de klant kan helpen bij het drukken van de prijs en het garanderen van de consistentie. Met het programma worden vertaalgeheugens gemaakt voor de vertaling, naarmate deze gecreëerd worden door de vertaler.  Dankzij deze geheugens kunnen woorden en zinnen die later terugkomen op dezelfde manier vertaald worden. De geheugens kunnen opgeslagen worden per talencombinatie en geven specifieke informatie over het moment waarop de vertaaleenheid (“segment”) gecreëerd en / of gewijzigd werd, en de naam van de gebruikers die verantwoordelijk zijn voor de wijzigingen.

Voor de klant heeft Trados twee belangrijke voordelen:

Eerst en vooral de mogelijkheid om tekst te analyseren en zo een nauwkeurige beeld te krijgen van de hoeveelheid werk die vereist is bij het vertalen. Hierdoor kan er geen discussie ontstaan met het vertaalbureau over de hoeveelheid woorden en bespaart de klant tijd en geld.

Ten tweede – en dit is belangrijker met het oog op de kwaliteit – draagt het bij tot de uniformiteit van de terminologie, een van de belangrijkste eigenschappen van een professionele vertaling. Zoals hierboven vermeld zullen identieke zinnen in de brontekst op exact dezelfde wijze vertaald worden telkens ze verschijnen. Bovendien heeft Trados een “Concordance”-functie, waarmee de vertaler op zoek kan gaan in de reeds vertaalde segmenten naar een specifiek woord in de brontekst. Dit is een bijzonder efficiënte wijze om de consistentie te verzekeren.

Om de prijs precies te berekenen moet men het aantal woorden in de brontekst en de complexiteit van het onderwerp beschouwen. Deze factoren zullen de graad van specialisatie bepalen van de tweetalige redacteurs die betrokken zijn bij het project.

Het is tevens belangrijk om rekening te houden met de tijd die nodig is voor elk onderdeel van het vertaalproject, vermits de verschillende professionals slecht een beperkt hoeveelheid tijd zullen hebben om hun taak te vervullen.

Voor dringende projecten zullen de vertalers hun programma moeten aanpassen om plaats te maken voor het nieuwe project, en als gevolg worden dit soort projecten vaak duurder aangerekend dan gewoonlijk.

Bron: How to Use SDL Multiterm in Trados Workbench

In de praktijk kan u uw termbanken gebruiken in samenwerking met Workbench. Tijdens het vertalen hoeft u MultiTerm zelfs niet op te starten, u klikt gewoon op Term Recognition Options in het menu Options. Daarna selecteert u de juiste termenbank uit de lijst, en vanaf dan zullen in het vak aan de rechterzijde de termen uit het glossarium verschijnen zodra ze herkend worden in de te vertalen tekst.

U merkt ook dat er voor MultiTerm een aparte rij knoppen verschijnt in Word en TagEditor. Deze stellen u in staat om snel termen op te zoeken in de termenbank, nieuwe termen toe te voegen en uw glossarium op die manier te actualiseren. Ook hier zijn weer een hele reeks sneltoetscombinaties beschikbaar waarmee u extra vlot kan werken.

Het is in ieder geval onderhoudend, maar de vraag die ik mij stel is of het voor de vertaler ook een zinvol instrument is. Er is informatie beschikbaar uit verschillende alomtegenwoordige naslagwerken en woordenboeken, definities, gegevens over de etymologische achtergrond, afbeeldingen, grammaticale informatie en zelfs een geluidsopname met de correcte uitspraak. Een schat aan informatie die elke vertaler die met het Engels werkt en zelfs de gewone taalliefhebber zeker zal kunnen bekoren.

Wat mij dan iets minder tot de verbeelding spreekt, maar in deze tijd van ge-facebook en ge-myspace op de sociale netwerken onvermijdelijk is, zijn de recente citaten van op twitter die vermeld worden als ‘gebruiksvoorbeelden’. Op zich al een ergernis voor de taalkundige, zijn deze publicaties bezwaarlijk een betrouwbare bron van voorbeelden uit de actualiteit te noemen.

Al bij al lijkt Wordnik me toch een erg handig speeltje voor de taalprofessional!

Zo hebben we bijvoorbeeld ‘aan het einde’ en ‘op het einde’, ‘met de fiets’ tegenover ‘op de fiets’, ‘de deur is toe’ en ‘de deur is dicht’ en het dialectische ‘zoeken achter’ naast de uitdrukking ‘zoeken naar’ in standaardtaal. Vaak hebben we te maken met een eenvoudig verschil in gebruik, het voorzetsel kan gebruikt worden als bijvoeglijke bepaling of het kan deel uitmaken van het naamwoordelijke predikaat. Bovendien is het grammaticaal correcte voorzetsel niet altijd het meest logische, zoals het geval is bij ‘in de zon liggen’ en ‘uit het hoofd leren’.

Dit is een erg complex en dynamisch aspect van de Nederlandse taal en verdient ongetwijfeld verder onderzoek. Indien dit onderwerp u interesseert kan ik u de volgende twee werken van harte aanraden:

-    Prisma van de voorzetsels [Reinsma, R. en Hus, W.J.B.]
-    Het juiste voorzetsel [Vindevogel, Th.]

Niet elke vertaler volgt echter het institutionele pad naar het vakgebied. Sommige vertalers nemen een andere weg en er zijn zowel voordelen als nadelen verbonden aan dit alternatief. Zo zullen deze mensen veel initiatief aan de dag moeten leggen en hard moeten werken aan het verbeteren van hun taalvaardigheid. Voor hen is het erg belangrijk om contact te onderhouden met deskundigen in het veld en goed geïnformeerd blijven over recente publicaties betreffende vertaaltheorie en –praktijk. De grootste uitdaging doet zich echter voor eens deze personen zich aanbieden voor een job bij een vertaalagentschap. Deze bedrijven geven de voorkeur aan gediplomeerde vertalers en zullen sceptisch reageren op mensen zonder ervaring (of opleiding) in het vakgebied.

Een manier om deze hindernis te omzeilen is door vrijwilligerswerk te doen. U kunt zich aanbieden als vertaler bij bepaalde NGO’s en andere organisaties die graag geld willen uitsparen bij het vertaalproces. Op deze manier verzamelt u zinvol materiaal voor uw cv. Na een paar maanden van dit soort werk en een eventuele aanbevelingsbrief zult u veel beter uitgerust zijn bij het zoeken naar een job. Dit soort voorzorgen werpt zijn vruchten af, niet alleen in de vertaalwereld maar in alle aspecten van het leven.

Zoals reeds aangehaald kan u de Workbench gebruiken in samenwerking met Word-documenten. Dat is de meest voorkomende toepassing, maar u kunt hiervoor ook TagEditor gebruiken. Dit programma geeft alle tags (bvb. voor tekstopmaak) weer die het document bevat en stelt u in staat deze te wijzigen of een beter begrip te krijgen van de structuur van het document. Een ander en misschien nog belangrijker voordeel van deze software is dat het de meest courante bestandsformaten ondersteunt zoals .doc, .ppt (Powerpoint), .xml, .xls (Excel), .html,…

Nadat u een bestand heeft geopend binnen TagEditor, wordt er een bestand gecreëerd met de extensie .ttx, dat de Unclean-versie is. Vervolgens dient u, zoals met Workbench, segment voor segment te vertalen. Als u gedaan heeft, rest u slechts in het menu ‘File’ de optie ‘Save target as…’ te selecteren, waarna Workbench de segmenten zal kuisen en u de Clean-versie verkrijgt. Het is noodzakelijk dat er, bij het opslaan van de Clean-versie, zich op de doellocatie een exemplaar van het brondocument bevindt. Dat bestand wordt dan overschreven en er ontstaat een document met identiek dezelfde structuur.

Met TagEditor kan u tevens dezelfde plug-ins gebruiken voor spellingscontrole als voor Word. Indien u dus Office op uw PC of laptop heeft geïnstalleerd, dient u enkel de plug-in te activeren via het menu ‘Tools’ en ‘Plug-ins’. Bij gebrek hieraan kan u ook kiezen voor de spellingscontrole die geleverd wordt bij het programma, die echter van mindere kwaliteit is. Verder vindt u onder de plug-ins ook een aantal handige controletoepassingen (zoals die voor QA, Quality Assessment), waarmee u kunt controleren of u de spaties overal heeft gerespecteerd, consequent bent gebleven wat betreft terminologie, alle tags heeft behouden en er geen heeft bijgemaakt, enz.

Volgende week hebben we het over MultiTerm.

Dit softwarepakket wordt door duizenden vertalers en agentschappen wereldwijd gebruikt. Wanneer men het over ‘Trados’ heeft, verwijst men meestal naar het onderdeel ‘Translator’s Workbench’, dat in samenwerking met Microsoft Word of ‘TagEditor’ (een ander onderdeel van SDL Trados) vertaalsegmenten aanmaakt en opslaat. Tijdens het vertalen ziet u in het Workbench-venster de bronsegmenten en hun eventuele vertaling verschijnen en met behulp van een reeks knoppen op een extra taakbalk (er zijn ook sneltoetscombinaties, we zullen hier later op terugkomen) in Microsoft Word kan u nieuwe vertalingen opslaan en/of wijzigen.

Nadat u de software heeft geïnstalleerd, dient u eerst en vooral een vertaalgeheugen aan te maken, en daarbij de juiste bron- en doeltaal in te stellen voor uw project. Er zijn ook een aantal andere parameters die u kunt instellen, zoals het minimumpercentage voor herkenning van segmenten. Hou er rekening mee dat het nuttig kan zijn deze paramaters aan te passen, afhankelijk van het project waarmee u bezig bent. Met het creëren van het vertaalgeheugen heeft Workbench 5 bestandjes aangemaakt. Zorg ervoor dat deze steeds samen in een map zitten, als er één verloren gaat is het vertaalgeheugen onbruikbaar. Probeer zo snel mogelijk de functie van de knoppen te memoriseren en eventueel enkele van sneltoetscombinaties te beginnen gebruiken, hierdoor kan u veel sneller werken.

Na het eigenlijk vertaalwerk slaat u het vertaalde ‘Unclean’ bestand (de ongekuiste, of tweetalige versie met brontekst en vertaling) op. Via de optie Clean up het menu Tools in de Workbench kunt u de ‘Clean’-versie creëren, dat is de uitendelijke vertaalde versie van het oorspronkelijke document.

Eerst en vooral is het belangrijk om een duidelijk idee te hebben van de diensten die u aanbiedt, uw doelmarkt en uw specialisatiegebied. Indien u bijvoorbeeld enkel vanuit het Engels naar het Nederlands vertaalt, probeer dan om potentiële kopers van uw vertalingen te zoeken waarvan de doelmarkt samenvalt met uw specialisatiegebied. Daarna kunt u andere freelance-vertalers zoeken om mee samen te werken aan projecten die niet tot uw talencombinatie of specialisatiegebied behoren.

Indien u diensten wilt aanbieden die niet tot de kern van het vertaalproces zelf behoren, zoals Desktop Publishing of Transcriptiediensten, overweeg dan een eventuele samenwerking met andere gespecialiseerde leveranciers van de diensten die u niet zelf kan leveren.

Zorg er vervolgens voor dat uw onderneming aan naambekendheid wint. Ontwikkel uw eigen website en publiceer informatie over uw diensten in brochures, naamkaartjes, enz. Er zijn ook veel databases met freelance-vertalers waar vertaler kunnen netwerken en opdrachten kunnen publiceren zoals Translators Café of Go Translator. Door lid te worden van deze gemeenschappen kan u tevens op de hoogte blijven van wat er beweegt in de vertaalwereld.

Rechtstreeks klanten rekruteren kan bijzonder moeilijk zijn, vooral omdat de concurrentie voornamelijk bestaat uit grotere vertaalagentschappen. Door rechtlijnigheid te hanteren bij het bepalen van uw tarieven en een goede levertijd en kwaliteit te garanderen, kunt u langdurige relaties opbouwen met uw klanten en deze factoren zullen hen aanmoedigen om uw diensten aan te bevelen.

Indien u dat nog niet gedaan heeft, denk er dan aan om te investeren in workshops en seminaries binnen uw vertaalgebied om er zeker van te zijn dat u op de hoogte blijft van wat de evoluties in uw specialisatiegebied. Ook workshops over CAT-tools en office management kunnen nuttig zijn voor freelance-vertalers.

In een rapport uit 2006 van europarlementariër Alexander Stubb wordt echter weergegeven dat het tolkbudget in 2003 minder dan 1% van het totale budget van de E.U. bedroeg. Cijfers van de Europese Commissie uit 2008 gaven aan dat hier ondanks de toetreding van 10 nieuwe lidstaten in 2004 geen grote toename is opgetekend. Het is immers uitsluitend tijdens de plenaire zittingen dat er tolken aanwezig zijn voor alle talen, in de specifieke commissies wordt meestal de keuze aangeboden uit enkele van de klassieke talen.

Het Directoraat Generaal Tolken van de Europese Commissie heeft aan het begin van dit jaar een campagne gelanceerd om jongeren aan te sporen een carrière als tolk na te streven. Men is voornamelijk op zoek naar Engelstalige tolken omdat gevreesd wordt voor een tekort over enkele jaren. Dit filmpje werd gepubliceerd op verschillende websites van de E.U. Het DG Tolken is echter steeds op zoek naar gemotiveerde jonge tolken die een veelvoud aan talen meester zijn, dus ook als Nederlandstalige maak je kans op een boeiende carrière op het hoogste niveau.

Op de website van de Christelijke organisatie Ethnologue, wiens oogmerk het is om informatie te verzamelen over deze “kleinere talen”, kunt u een lijst vinden met enkele van de belangrijkste.

UNESCO heeft ook een kaart gepubliceerd met de taalgebieden van de met uitsterven bedreigde talen.

De redenen om deze talen in leven te houden zullen voor elke taalliefhebber evident zijn. Ik geloof er persoonlijk in dat taal zo’n sterke oorzaak-gevolgrelatie heeft met de menselijke geest en het menselijke gedrag dat wetenschappers de aspecten van dat menselijke mysterie best kunnen onderzoeken.

Het is bovendien een bijzonder trieste zaak om te beseffen dat volledige culturen en unieke ideeën verloren gaan met het verloop van de tijd. Er gaat een diepgaand gevoel van verlies gepaard met het besef dat een “volk” van de aardbodem verdwijnt. Laten we dus allen ons best doen om de talen op deze lijst te redden, door ze te bestuderen en erover te schrijven!

De geschiedenis leert ons dat de Zuidelijke Nederlanden hebben geleden onder de bezetting van zowat alle andere volkeren in West-Europa. Zo kregen we in verschillende periodes de Romeinen, Oostenrijkers, Spanjaarden, Fransen en Duitsers over ons heen. Het is dan ook geen wonder dat deze smeltkroes zijn invloed heeft achtergelaten op onze taal en het gemak waarmee we andere talen aanleren. Het beeld van de hulpvaardige Vlaming die met plezier een toerist in zijn eigen taal op weg helpt naar het Gentse Museum voor Actuele Kunst is er een dat maar al te bekend is.

Het helpt natuurlijk ook dat België een tweetalig land is, waar zowel Frans als Nederlands officiële talen zijn. Beide talen worden verplicht aangeleerd vanaf de basisschool en elke burger heeft het recht om alle officiële documenten te ontvangen in één van de twee talen.

Voor mij, en voor vele van mijn leeftijdsgenoten in de MTV-generatie, heeft het gebruik van ondertitels op de televisie nog een grotere rol heeft gespeeld. Onze televisiekanalen worden al decennia lang overspoeld door programma’s in een andere taal. In tegenstelling tot de ons omringende landen, weten wij de oorspronkelijke taal naar waarde te schatten en laten we ons niet in met dat vreselijke gedub…